تشخيص بوسيله درد : علائم بيمارى را كه مىتوان از روى درد به آنها پى برد بر چند وجه است . 1 - از محل درد مىتوان تشخيص داد . مثلا اگر درد در اطراف راست بدن باشد معلوم مىشود بيمارى در كبد و اگر در طرف چپ باشد بيمارى در طحال است « 62 » . 2 - نوع درد عامل خود را همراه دارد . همانطور كه در بحث علل بيان كرديم ، اگر بعنوان مثال سنگينى « 63 » روى دهد ، بيمارى در اندام بيحس است و يا اندام حس را از دست داده است . كش‌دهندگى دلالت بر ماده زياد و سوزناكى « 64 » دلالت بر ماده تند دارد . تشخيص بوسيله ورمها : تشخيص علائم درد بوسيله ورمها بر چند وجه است : 1 - بروز علامت يا از گوهر ورم است مثلا سرخى رنگ گواه بر صفرا و سختى گواه بر سوداء است . 2 - از محل ورم مىتوان علائم را تشخيص داد ، همچنانكه اگر ورم در طرف راست « 65 » باشد دلالت بر درد كبد دارد و اگر در طرف چپ « 66 » باشد نمايانگر بيمارى در اطراف طحال است .

--> ( 62 ) - در نسخهء انگليسى بجاى طرف راست بدن « طرف راست قفسه سينه » ذكر شده است . در اينجا درد طرف راست را مربوط به كبد دانسته است درصورتىكه اگر جملهء مذكور در متن انگليسى را مورد نظر قرار دهيم كه از طرف راست قفسه سينه نام برده است به ديد وسيع ابن سينا در اين‌باره پى مىبريم زيرا پزشكى جديد هم اين امر را تأييد مىنمايد كه عفونت‌هاى كبدى از جمله آبسه‌هاى كبدى واكينوكوك كبدى مىتوانند در ديافراگم طرف راست متمركز شده و حتى در بعضى موارد به داخل قفسه سينه نفوذ كنند و ايجاد درد در طرف راست قفسه سينه نمايند . ( 63 ) - در نسخهء انگليسى : « بعنوان مثال درد مبهم بعضى اوقات دلالت مىكند بر ابتلاى يك عضو بىحس يا عضوى كه مىخواهد بر اثر بيمارى بىحس شود . » ( 64 ) - در نسخهء انگليسى : « درد فشاردهنده و انفجارى ( Bursting Pain ) دلالت بر افزايش ماده موضى دارد » . « درد سوزاننده دلالت بر سوزندگى يا تندى ( تحريكى ) ماده مرضى دارد » . ( 65 ) - در نسخهء انگليسى بجاى طرف راست بخش تحتانى ، « طرف راست قفسه سينه » ذكر شده است كه با توجه به اصول پزشكى طب جديد در ارتباط با عوارض كبدى كه مىتواند در چنين حالتى ايجاد درد در قفسه سينه نمايد منطقىتر به نظر مىرسد . ( 66 ) - در متن انگليسى بجاى طرف چپ بخش تحتانى ، « طرف چپ قفسه سينه » ذكر شده است .